Tôi đề xuất hợp nhất cả hai bài theo một hướng mạnh hơn: giữ chiều sâu lịch sử và câu hỏi phản tỉnh của bài gốc; giữ giọng văn chính luận sắc bén, cô đọng của bài biên tập; đồng thời mở rộng thành một đại chiến lược phát triển quốc gia có thể hành động được.

Tôi cũng điều chỉnh một số luận điểm để tránh cường điệu: địa lý không quyết định số phận; công nghệ không tự động bảo đảm an ninh; hội nhập không đồng nghĩa với phụ thuộc; và tăng trưởng GDP không thể thay thế chất lượng sống. Bài viết dưới đây được thiết kế như một bài luận chiến lược có thể dùng làm nền tảng cho một bài báo lớn, một kiến nghị chính sách hoặc một văn kiện gửi lãnh đạo Việt Nam.

VIỆT NAM 2045–2065: TỪ BẢN LĨNH SINH TỒN BẰNG MÁU ĐẾN ĐẠI CHIẾN LƯỢC THỊNH VƯỢNG BẰNG TRÍ TUỆ

Từ dân tộc kiên cường giữ nước đến quốc gia kiến tạo tương lai — một tuyên ngôn phát triển cho thế kỷ XXI

“Dân tộc vĩ đại không phải là dân tộc chiến thắng nhiều cuộc chiến nhất, mà là dân tộc xây dựng được nền hòa bình, thịnh vượng và phẩm giá lâu dài nhất cho nhân dân mình.”

LỜI MỞ ĐẦU: ĐÃ ĐẾN LÚC VIỆT NAM PHẢI CHIẾN THẮNG BẰNG TRÍ TUỆ

Người Việt Nam có quyền tự hào về một bản lĩnh sinh tồn hiếm có trong lịch sử nhân loại. Trải qua hàng nghìn năm đối diện với những đế chế và thế lực hùng mạnh, dân tộc này nhiều lần đứng trước nguy cơ mất nước nhưng vẫn giữ được ý chí độc lập.

Từ Bạch Đằng, Chi Lăng, Đống Đa đến Điện Biên Phủ và những cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền, lịch sử Việt Nam là một bản anh hùng ca về lòng quả cảm, tinh thần đoàn kết và khát vọng tự quyết.

Đó là di sản vô giá. Nhưng một dân tộc trưởng thành không chỉ biết tự hào về quá khứ. Dân tộc ấy còn phải đủ bản lĩnh để đặt ra những câu hỏi khó cho chính mình.

Tại sao Việt Nam đã phải trải qua quá nhiều cuộc chiến tranh và hy sinh quá nhiều sinh mạng?

Tại sao có những thời kỳ đất nước bị cuốn vào những cuộc đối đầu giữa các cường quốc, trong khi những cơ hội canh tân và phát triển bị gián đoạn?

Làm thế nào để các thế hệ tương lai không còn phải trả những hóa đơn lịch sử tương tự?

Đây không phải là những câu hỏi nhằm phủ nhận công lao của cha ông, hạ thấp những hy sinh trong quá khứ hay phán xét lịch sử bằng sự khôn ngoan của người đến sau. Ngược lại, đó là cách thể hiện sự tôn trọng sâu sắc nhất đối với những người đã ngã xuống: phải làm sao để những thế hệ sau không phải tiếp tục trả giá bằng máu cho những vấn đề có thể được giải quyết bằng trí tuệ, ngoại giao, thể chế và năng lực quốc gia.

Trong binh pháp Tôn Tử có tư tưởng nổi tiếng:

“Bách chiến bách thắng, phi thiện chi thiện giả dã; bất chiến nhi khuất nhân chi binh, thiện chi thiện giả dã.”

Trăm trận trăm thắng chưa phải là đỉnh cao nhất; không cần giao chiến mà vẫn đạt được mục tiêu chiến lược mới là thượng sách.

Tư tưởng ấy đặc biệt có ý nghĩa trong thế kỷ XXI.

Mục tiêu cao nhất của một quốc gia không phải là chiến thắng huy hoàng sau khi đất nước đã bị tàn phá. Mục tiêu cao nhất là ngăn ngừa chiến tranh, bảo vệ độc lập, bảo toàn sinh mạng nhân dân, duy trì hòa bình và tích lũy nội lực để xây dựng một xã hội ngày càng thịnh vượng.

Nếu thế kỷ XX là thời đại Việt Nam chứng minh sức mạnh sinh tồn bằng lòng quả cảm, thì thế kỷ XXI phải là thời đại Việt Nam chứng minh sức mạnh kiến tạo bằng trí tuệ.

Việt Nam không thể dành thêm một thế kỷ chỉ để chứng minh mình có thể đứng vững trước bão tố. Việt Nam phải chứng minh mình có thể vươn lên, tạo ra giá trị, làm chủ tương lai và trở thành một quốc gia mà người dân tự hào được sinh sống, học tập, làm việc và cống hiến.

Đó là lý do Việt Nam cần một đại chiến lược vượt ra ngoài những chương trình tăng trưởng kinh tế thông thường.

Tôi gọi đó là:

ĐẠI CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM 2045–2065: ĐỘC LẬP BẰNG NĂNG LỰC, THỊNH VƯỢNG BẰNG THỂ CHẾ, CẠNH TRANH BẰNG TRÍ TUỆ VÀ HÒA BÌNH BẰNG SỨC MẠNH.

I. GIẢI MÃ LỊCH SỬ TỈNH TÁO: KHÔNG CÓ DÂN TỘC DẠI, CHỈ CÓ NHỮNG NGÃ RẼ LỊCH SỬ VÀ NHỮNG CƠ HỘI ĐÃ MẤT

Có một câu hỏi người Việt thường ít muốn đối diện: Vì sao Việt Nam trải qua nhiều cuộc chiến tranh tàn khốc, trong khi một số quốc gia khác trong khu vực giữ được phần lớn nền tảng nhà nước và có điều kiện phát triển liên tục hơn?

Câu trả lời không thể đơn giản hóa thành hai cực đoan: hoặc tự mãn rằng người Việt kiên cường hơn tất cả, hoặc tự ti cho rằng dân tộc mình kém khôn ngoan hơn láng giềng.

Lịch sử được hình thành bởi địa lý, tương quan lực lượng, lợi ích của các cường quốc, chủ nghĩa thực dân, xung đột ý thức hệ, chất lượng thể chế, lựa chọn của giới lãnh đạo và những biến động quốc tế mà đôi khi một quốc gia không thể kiểm soát.

Nhìn lại lịch sử là để hiểu, không phải để kết án.

1. Bài học từ Xiêm La: Ngoại giao và cải cách có thể mở ra những lựa chọn khác

Cuối thế kỷ XIX, Xiêm La — nay là Thái Lan — đã tận dụng vị trí giữa vùng ảnh hưởng của Anh và Pháp để duy trì phần lõi độc lập của mình. Bangkok tiến hành cải cách nhà nước, quân sự và hành chính, đồng thời chấp nhận những nhượng bộ lãnh thổ, quyền lợi và các hiệp ước bất bình đẳng.

Không nên lãng mạn hóa câu chuyện ấy thành một chiến thắng không có tổn thất. Xiêm La đã phải trả giá đáng kể để giữ được nền độc lập của phần lãnh thổ trung tâm.

Nhưng bài học đáng suy ngẫm là: cải cách kịp thời, ngoại giao linh hoạt và khả năng tính toán lợi ích có thể tạo ra những lựa chọn khác nhau trong hoàn cảnh địa chính trị khó khăn.

Việt Nam có vị trí lịch sử và địa chính trị khác. Không thể đơn giản đặt hai quốc gia vào cùng một hoàn cảnh rồi kết luận bên nào khôn ngoan hơn.

Điều cần rút ra là một quốc gia phải xây dựng đủ năng lực để không bị đẩy vào tình thế chỉ còn hai lựa chọn: đầu hàng hoặc chiến tranh.

2. Bài học từ Hàn Quốc: Biến nghèo đói và đổ nát thành sức mạnh công nghiệp

Hàn Quốc từng trải qua chiến tranh, nghèo đói và thiếu tài nguyên. Nhưng trong nhiều thập niên, quốc gia này đã tập trung vào giáo dục, công nghiệp hóa, xuất khẩu, nghiên cứu và phát triển doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Từ thép, đóng tàu, ô tô đến điện tử, bán dẫn và văn hóa đại chúng, Hàn Quốc đã từng bước xây dựng những ngành công nghiệp có giá trị cao.

Bài học không phải là sao chép mô hình tập đoàn lớn hay chấp nhận mọi hệ quả của sự tập trung kinh tế. Hàn Quốc cũng phải đối diện với những vấn đề về bất bình đẳng, áp lực xã hội, quyền lực doanh nghiệp và nhân khẩu học.

Điều đáng học là khả năng biến tầm nhìn quốc gia thành năng lực sản xuất, công nghệ, thương hiệu và xuất khẩu thực chất.

3. Bài học từ Singapore: Không có tài nguyên vẫn có thể trở thành trung tâm toàn cầu

Singapore không có diện tích lớn, tài nguyên thiên nhiên hạn chế và thị trường nội địa nhỏ. Nhưng nước này đã phát triển cảng biển, logistics, tài chính, giáo dục, pháp luật và quản trị thành những lợi thế cạnh tranh quốc tế.

Singapore không an toàn chỉ vì các cường quốc cần cảng biển của họ. An ninh của nước này còn dựa vào quốc phòng, ngoại giao, quản trị, sự tin cậy quốc tế và khả năng duy trì quan hệ cân bằng với nhiều đối tác.

Bài học cốt lõi: một quốc gia có thể gia tăng vị thế khi trở thành đối tác đáng tin cậy và nơi mà nhiều nền kinh tế có lợi ích thiết thực trong việc hợp tác.

4. Bài học từ Phần Lan: Địa lý khó khăn không phải bản án chung thân

Phần Lan từng phải đối diện với sức ép an ninh đặc biệt từ Liên Xô, trải qua chiến tranh và mất lãnh thổ. Sau đó, nước này xây dựng một xã hội có năng lực giáo dục, công nghệ, quản trị và chống chịu cao.

Lịch sử Phần Lan không chỉ là câu chuyện trung lập. Nước này đã điều chỉnh chính sách an ninh qua nhiều thời kỳ và gia nhập NATO năm 2023.

Điều đáng học là sự kết hợp giữa quốc phòng đáng tin cậy, giáo dục chất lượng cao, công nghệ, niềm tin xã hội và năng lực thích ứng.

5. Bài học từ Đài Loan: Công nghệ tạo ra lợi ích chiến lược

Đài Loan đã phát triển một hệ sinh thái bán dẫn có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt thông qua TSMC.

Vị trí của Đài Loan trong chuỗi cung ứng công nghệ khiến sự ổn định tại đây trở thành lợi ích quan trọng đối với nhiều nền kinh tế.

Tuy nhiên, không nên cho rằng một nhà máy hay một ngành công nghiệp có thể tự động ngăn chặn xung đột. Công nghệ chỉ tạo ra sức mạnh chiến lược khi được đặt trong một hệ sinh thái gồm nhân lực, nghiên cứu, doanh nghiệp, ngoại giao, đối tác và năng lực quốc phòng.

Kết luận lịch sử: Việt Nam không cần tự trách mình vì địa lý, cũng không nên tự ru ngủ bằng hào quang chiến thắng. Điều cần làm là biến những bài học đắt giá của quá khứ thành năng lực lựa chọn tốt hơn trong tương lai.

II. PHÁ VỠ TƯ DUY ĐỊNH MỆNH ĐỊA LÝ: VIỆT NAM PHẢI THAY ĐỔI GIÁ TRỊ CHIẾN LƯỢC CỦA CHÍNH MÌNH

Một tâm lý có thể kìm hãm tư duy phát triển là sự đổ lỗi cho hoàn cảnh:

“Việt Nam bất hạnh vì nằm cạnh một cường quốc khổng lồ.”

Địa lý đúng là tạo ra những thách thức. Việt Nam nằm cạnh Trung Quốc, gần các tuyến hàng hải chiến lược và ở trung tâm một khu vực có sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa nhiều cường quốc.

Nhưng địa lý chưa bao giờ là bản án chung thân cho sự thịnh vượng.

Việt Nam không thể thay đổi vị trí của mình. Nhưng có thể thay đổi vai trò và giá trị chiến lược của mình.

Hãy hình dung một Việt Nam năm 2045:

• Là trung tâm sản xuất công nghệ cao, có năng lực thiết kế, nghiên cứu, chế tạo và phát triển sản phẩm.

• Là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng bán dẫn, điện tử, vật liệu mới và công nghệ số.

• Là hành lang logistics kết nối Đông Bắc Á, Đông Nam Á, Ấn Độ Dương và các thị trường phương Tây.

• Là trung tâm năng lượng sạch, thiết bị điện, lưu trữ năng lượng và công nghệ lưới điện.

• Là địa điểm đáng tin cậy cho đầu tư, nghiên cứu, thương mại, tài chính và đổi mới sáng tạo.

• Là quốc gia có doanh nghiệp sở hữu công nghệ, thương hiệu và mạng lưới thị trường quốc tế.

• Là đối tác có năng lực với nhiều cường quốc, không phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một thị trường hay nguồn cung nào.

Khi đó, Việt Nam không chỉ nằm trên bản đồ địa chính trị. Việt Nam trở thành một phần quan trọng trong bản đồ lợi ích kinh tế toàn cầu.

Đây chính là sự khác biệt giữa một quốc gia chỉ có vị trí địa lý thuận lợi và một quốc gia biết chuyển vị trí ấy thành sức mạnh chiến lược.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế: sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế không thể thay thế quốc phòng, ngoại giao và năng lực tự chủ. Công nghệ có thể tăng vị thế nhưng không phải lá chắn tuyệt đối. Hội nhập có thể mở rộng cơ hội nhưng cũng tạo ra rủi ro nếu phụ thuộc quá mức.

Việt Nam phải vừa mở cửa với thế giới, vừa xây dựng đủ năng lực để tự bảo vệ những lợi ích thiết yếu của mình.

Đó là tinh thần của một quốc gia tự chủ, hiện đại và trưởng thành.

III. CUỘC CÁCH MẠNG TÂM THỨC: BỐN RÀO CẢN PHẢI VƯỢT QUA

Muốn chuyển mình thành một quốc gia phát triển, Việt Nam không chỉ cần vốn, công nghệ và hạ tầng. Việt Nam cần thay đổi cách suy nghĩ về thành công, trách nhiệm và tương lai.

1. Từ văn hóa chiến công sang văn hóa kiến tạo

Trong thời chiến, người cầm súng bảo vệ Tổ quốc bằng lòng dũng cảm.

Trong thời bình, nhà khoa học trong phòng thí nghiệm, kỹ sư trong nhà máy, doanh nhân trên thị trường quốc tế, giáo viên trong lớp học, bác sĩ trong bệnh viện và nhà cải cách thể chế cũng đang bảo vệ tương lai đất nước.

Việt Nam phải mở rộng khái niệm người anh hùng dân tộc.

Một nhà khoa học tạo ra công nghệ mới. Một doanh nghiệp Việt Nam xây dựng thương hiệu toàn cầu. Một kỹ sư phát triển vật liệu mới. Một giáo viên giúp học sinh hình thành tư duy độc lập. Một người nông dân tạo ra sản phẩm có giá trị cao.

Tất cả đều là những người đang góp phần xây dựng sức mạnh quốc gia.

Trong thời bình, sức mạnh không chỉ được đo bằng số lượng sư đoàn, mà còn bằng số lượng doanh nghiệp công nghệ, chất lượng đại học, năng suất lao động, năng lực sáng tạo và vị trí của quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.

2. Không ngủ quên trên hào quang lịch sử

Lịch sử là bệ phóng, không phải chiếc giường êm ái để ngủ quên.

Một dân tộc quá say mê những chiến công 500 hay 1.000 năm trước sẽ không có đủ thời gian và năng lượng để chuẩn bị cho 30 năm tới.

Không ai được trả lương hôm nay bằng chiến công của tổ tiên. Mỗi thế hệ phải tự tạo ra thành tựu của mình.

Tự hào về lịch sử phải đi cùng trách nhiệm tạo ra tương lai.

3. Đặt lợi ích quốc gia lên trên sĩ diện và cảm xúc nhất thời

Lòng yêu nước không được đo bằng mức độ giận dữ trên mạng xã hội.

Lòng yêu nước phải được đo bằng khả năng bảo vệ chủ quyền, tạo ra của cải, xây dựng công nghệ, cải thiện đời sống và nâng cao vị thế quốc gia.

Một quốc gia trưởng thành phải biết:

• Kiên định về chủ quyền và lợi ích cốt lõi.

• Mềm dẻo trong đối thoại và đàm phán.

• Tỉnh táo trong đánh giá tương quan lực lượng.

• Thực tế trong lựa chọn chính sách.

• Kiên trì trong những mục tiêu dài hạn.

Không cần thắng mọi cuộc tranh luận. Cần đạt được những kết quả có lợi nhất cho đất nước.

4. Khép lại chia rẽ để mở ra tương lai

Không một quốc gia nào có thể huy động tối đa trí tuệ và nguồn lực dân tộc khi một bộ phận người dân cảm thấy mình đứng ngoài tương lai chung.

Vết thương lịch sử cần được nhìn nhận bằng sự trung thực, nhân văn và tôn trọng. Hòa giải không có nghĩa là xóa bỏ ký ức, phủ nhận những khác biệt hay bắt mọi người phải có cùng một cách nhìn về quá khứ.

Hòa giải là không để những vết thương của thế kỷ trước tiếp tục ngăn cản cơ hội của thế kỷ này.

Nguồn lực lớn nhất của Việt Nam không chỉ nằm trong lãnh thổ hình chữ S. Nó còn nằm trong hơn một trăm triệu người Việt trong nước và cộng đồng người Việt trên toàn thế giới.

Việt Nam cần huy động trí tuệ, vốn, kinh nghiệm, mạng lưới kinh doanh và năng lực công nghệ của tất cả những người mong muốn đóng góp cho tương lai đất nước.

Một dân tộc chỉ thực sự mạnh khi có khả năng biến sự đa dạng thành sức mạnh chung.

IV. ĐẠI CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM 2045–2065: MƯỜI TRỤ CỘT KIẾN TẠO QUỐC GIA

Việt Nam cần vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.

Nhưng mục tiêu không thể chỉ là đạt một con số GDP. Việt Nam phải xây dựng một nền kinh tế có năng suất cao, thể chế đáng tin cậy, doanh nghiệp cạnh tranh, công nghệ tiến bộ, xã hội nhân văn và năng lực tự chủ chiến lược.

Tôi đề xuất mười trụ cột có quan hệ chặt chẽ với nhau.

TRỤ CỘT 1. CÁCH MẠNG THỂ CHẾ: BIẾN NIỀM TIN THÀNH TÀI SẢN QUỐC GIA

Thể chế là hạ tầng của mọi hạ tầng.

Một quốc gia có thể xây dựng sân bay, cảng biển, đường cao tốc và nhà máy hiện đại. Nhưng nếu luật pháp thiếu nhất quán, thủ tục phức tạp, quyền tài sản không được bảo vệ đầy đủ, hợp đồng khó thực thi và chi phí không chính thức cao, thì năng lực phát triển sẽ bị hạn chế.

Việt Nam cần một nhà nước kiến tạo phát triển, minh bạch, chuyên nghiệp và có trách nhiệm giải trình.

Sáu cải cách cần ưu tiên:

1. Hành chính phục vụ: Mọi thủ tục phải có thời hạn, cơ quan chịu trách nhiệm và cơ chế khiếu nại rõ ràng.

2. Pháp luật có thể dự đoán: Công khai dự thảo, đánh giá tác động chính sách và tham vấn người dân, doanh nghiệp trước khi ban hành.

3. Bảo vệ quyền tài sản: Tăng hiệu quả xét xử, trọng tài thương mại, thực thi hợp đồng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

4. Chống tham nhũng bằng thiết kế hệ thống: Minh bạch đấu thầu, mua sắm công, ngân sách, chủ sở hữu hưởng lợi và kiểm toán.

5. Công vụ dựa trên năng lực: Tuyển dụng cạnh tranh, đánh giá theo kết quả, đãi ngộ tương xứng và xử lý nghiêm hành vi trục lợi.

6. Phân quyền đi cùng trách nhiệm: Địa phương được chủ động nhưng phải chịu trách nhiệm về ngân sách, hiệu quả đầu tư, môi trường và chất lượng dịch vụ.

Đặc biệt, cần bảo vệ những quyết định quản lý hợp lý, minh bạch và thiện chí, ngay cả khi kết quả không đạt như kỳ vọng. Phải phân biệt sai lầm chính sách, rủi ro thực hiện và hành vi tham nhũng hoặc cố ý vi phạm.

Nếu mọi quyết định có rủi ro đều có thể dẫn đến hậu quả cá nhân bất định, bộ máy sẽ có xu hướng né tránh, trì hoãn và không dám đổi mới.

Nhưng bảo vệ người dám làm không có nghĩa là miễn trách nhiệm. Phải có tiêu chuẩn rõ ràng, kiểm tra độc lập và trách nhiệm giải trình.

Mục tiêu: Một nền hành chính mà người dân không phải tìm quan hệ để giải quyết công việc và doanh nghiệp không phải trả chi phí không chính thức để được hoạt động bình thường.

TRỤ CỘT 2. CÁCH MẠNG CẠNH TRANH: CHẤM DỨT NỀN KINH TẾ ĐẮT ĐỎ VÀ GIẢI PHÓNG SỨC MUA CỦA NGƯỜI DÂN

Một nền kinh tế không thể thật sự thịnh vượng nếu hàng hóa và dịch vụ có giá quá cao so với chất lượng, trong khi người tiêu dùng phải gánh nhiều tầng chi phí trung gian, độc quyền cục bộ, chi phí phân phối, mặt bằng, vận tải và thủ tục.

Việt Nam cần đặt ra một câu hỏi thực tế:

Tại sao một quốc gia có lợi thế sản xuất, lao động và vị trí thương mại lại không thể bảo đảm rằng người dân được tiếp cận hàng hóa chất lượng tốt với giá cạnh tranh?

Cạnh tranh không chỉ là vấn đề của doanh nghiệp. Cạnh tranh là chính sách nâng cao đời sống nhân dân.

Tôi đề xuất chương trình quốc gia:

VIỆT NAM GIÁ CẠNH TRANH – VIETNAM FAIR PRICE & PRODUCTIVITY INITIATIVE.

Các hành động trọng tâm:

• Rà soát những ngành có mức độ tập trung thị trường cao: phân phối, bán lẻ, vận tải, logistics, vật liệu xây dựng, dược phẩm, viễn thông, năng lượng và dịch vụ thiết yếu.

• Xử lý thông đồng giá, lạm dụng vị trí thống lĩnh, hạn chế cạnh tranh và phân biệt đối xử với nhà cung cấp nhỏ.

• Đơn giản hóa điều kiện kinh doanh và giấy phép không cần thiết.

• Phát triển bán lẻ hiện đại, thương mại điện tử và hệ thống phân phối trực tiếp từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng.

• Giảm chi phí logistics, lưu kho, vận tải, kiểm định và thủ tục hải quan.

• Giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận công nghệ, vốn và nền tảng thương mại.

• Công khai chỉ số giá và mức độ cạnh tranh theo ngành.

Không thể ra lệnh giảm giá bằng mệnh lệnh hành chính trên diện rộng. Giá thấp bền vững phải đến từ năng suất cao hơn, nguồn cung dồi dào hơn, công nghệ tốt hơn, ít tầng trung gian không cần thiết hơn và cạnh tranh thực chất hơn.

Cần xây dựng một Chỉ số Chi phí Quốc gia, đo lường giá hàng hóa, dịch vụ, nhà ở, vận tải, điện, viễn thông và chi phí kinh doanh so với thu nhập của người dân và các nền kinh tế cạnh tranh.

GDP tăng là điều cần thiết. Nhưng người dân phải cảm nhận được rằng thu nhập của họ mua được nhiều hàng hóa và dịch vụ tốt hơn.

TRỤ CỘT 3. CÔNG NGHIỆP HÓA THẾ HỆ MỚI: TỪ GIA CÔNG SANG SÁNG TẠO, TỪ OEM SANG ODM VÀ OBM

Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng. Nhưng vị trí trong chuỗi giá trị vẫn chưa tương xứng với tiềm năng dân số, địa lý và hội nhập.

Cần phân biệt ba cấp độ:

• OEM: Sản xuất theo thiết kế, thương hiệu và tiêu chuẩn của khách hàng.

• ODM: Tự thiết kế và phát triển sản phẩm cho khách hàng.

• OBM: Sở hữu thương hiệu, công nghệ, hệ thống phân phối và quan hệ trực tiếp với người tiêu dùng.

Việt Nam phải từng bước đi từ OEM lên ODM và xây dựng các thương hiệu OBM có sức cạnh tranh quốc tế.

Không nhất thiết phải tự sản xuất mọi thứ. Điều cần thiết là lựa chọn những ngành mà Việt Nam có khả năng xây dựng năng lực cạnh tranh thật sự.

Mười hai cụm công nghiệp chiến lược cần được ưu tiên:

1. Bán dẫn và thiết kế chip.

2. AI, phần mềm và dịch vụ số.

3. Điện tử và thiết bị thông minh.

4. Robot và máy móc tự động hóa.

5. Pin, lưu trữ điện và thiết bị năng lượng.

6. Vật liệu mới và hóa chất công nghiệp.

7. Dược phẩm, thiết bị y tế và công nghệ sinh học.

8. Hàng không, vệ tinh và công nghệ vũ trụ.

9. Công nghiệp quốc phòng và công nghệ lưỡng dụng.

10. Nông nghiệp công nghệ cao và chế biến thực phẩm.

11. Dệt may, da giày, vật liệu và thương hiệu Việt.

12. Logistics, hàng hải và công nghệ chuỗi cung ứng.

Một sáng kiến đặc biệt quan trọng là:

CHƯƠNG TRÌNH 100 DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ VÀ THƯƠNG HIỆU TOÀN CẦU CỦA VIỆT NAM.

Đây phải là một chương trình cạnh tranh công khai, không phải cơ chế ưu ái doanh nghiệp theo quan hệ.

Doanh nghiệp được lựa chọn dựa trên năng lực công nghệ, quản trị, xuất khẩu, năng suất và khả năng tạo giá trị trong nước.

Nhà nước có thể hỗ trợ nghiên cứu, đào tạo, tiếp cận thị trường, vốn đồng đầu tư và kết nối quốc tế, nhưng phải đánh giá kết quả, công khai hiệu quả và thu hồi ưu đãi nếu không đáp ứng cam kết.

Mục tiêu không phải tạo ra 100 doanh nghiệp được ưu ái. Mục tiêu là tạo ra 100 doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh bằng năng lực thật.

TRỤ CỘT 4. GIÁO DỤC KHAI PHÓNG VÀ CÁCH MẠNG NHÂN TÀI

Một quốc gia không thể giàu hơn trình độ trí tuệ mà nó có khả năng tạo ra.

Giáo dục phải chuyển từ việc chủ yếu chuẩn bị học sinh cho kỳ thi sang chuẩn bị con người cho một thế giới liên tục thay đổi.

Năm thay đổi cần thiết:

• Giảm học thuộc máy móc; tăng tư duy phản biện, toán học, khoa học, ngoại ngữ và khả năng tự học.

• Biến đại học thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hợp tác doanh nghiệp.

• Nâng chất lượng đào tạo nghề, kỹ thuật viên và chuyên gia vận hành công nghệ cao.

• Thu hút chuyên gia quốc tế và chuyên gia Việt kiều bằng điều kiện nghiên cứu, đãi ngộ và quyền tự chủ chuyên môn cạnh tranh.

• Phát triển hệ thống học tập suốt đời và đào tạo lại lao động trong thời đại AI, robot và tự động hóa.

Đặc biệt, cần thành lập:

GLOBAL VIETNAMESE KNOWLEDGE NETWORK – MẠNG LƯỚI TRI THỨC VIỆT NAM TOÀN CẦU.

Đây là mạng lưới kết nối các nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, giáo sư, chuyên gia tài chính, y tế và công nghệ người Việt trên thế giới.

Họ có thể tham gia nghiên cứu, cố vấn, giảng dạy, chuyển giao công nghệ, thành lập phòng thí nghiệm, hướng dẫn doanh nghiệp và đầu tư vào các dự án có giá trị cao.

Đừng chỉ hỏi người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp bao nhiêu tiền. Hãy hỏi họ có thể giúp Việt Nam làm chủ thêm bao nhiêu tri thức.

TRỤ CỘT 5. NĂNG LƯỢNG VÀ HẠ TẦNG: XÂY DỰNG HỆ TUẦN HOÀN PHÁT TRIỂN CỦA NỀN KINH TẾ

Không có công nghiệp hiện đại nếu điện không ổn định. Không có trung tâm dữ liệu nếu thiếu điện, nước, mạng truyền dẫn và hệ thống làm mát. Không có logistics cạnh tranh nếu cảng biển, đường sắt, đường bộ và thủ tục vận tải không kết nối.

Việt Nam cần nhìn hạ tầng như một hệ thống kinh tế thống nhất.

Năm chương trình ưu tiên:

1. Mạng lưới điện quốc gia thế hệ mới: Nâng cấp truyền tải, điều độ, lưu trữ, kết nối nguồn điện và thị trường điện minh bạch.

2. Hành lang công nghiệp – logistics: Kết nối trung tâm sản xuất với cảng biển, cửa khẩu, sân bay, đường sắt và thị trường lớn.

3. Hạ tầng số quốc gia: Phát triển trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, cáp quang, an ninh mạng và nền tảng dữ liệu an toàn.

4. Đô thị năng suất cao: Giao thông công cộng, nhà ở hợp lý, quy hoạch sử dụng đất và không gian sáng tạo.

5. Hạ tầng thích ứng khí hậu: Chống ngập, bảo vệ nguồn nước, đê biển, cấp thoát nước và phục hồi hệ sinh thái.

Đồng bằng sông Cửu Long phải được nhìn nhận như một hệ thống kinh tế – sinh thái chiến lược, kết hợp quy hoạch nước, nông nghiệp, giao thông, năng lượng, đô thị và thích ứng biến đổi khí hậu.

Năng lượng sạch không chỉ là cam kết môi trường. Đó còn là điều kiện để Việt Nam thu hút các ngành sản xuất có tiêu chuẩn carbon ngày càng cao.

TRỤ CỘT 6. NÔNG NGHIỆP VÀ THỰC PHẨM: TỪ XUẤT KHẨU NGUYÊN LIỆU SANG CƯỜNG QUỐC GIÁ TRỊ THỰC PHẨM

Việt Nam có lợi thế lớn về nông nghiệp, nhưng xuất khẩu nhiều không đồng nghĩa với việc giữ lại được nhiều giá trị.

Cần chuyển từ tư duy bán sản lượng sang tư duy xây dựng hệ sinh thái thực phẩm.

• Phát triển giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản có năng suất và chất lượng cao.

• Đầu tư chế biến sâu, bảo quản lạnh và logistics thực phẩm.

• Xây dựng thương hiệu quốc gia cho gạo, cà phê, trái cây, thủy sản, gia vị và thực phẩm chế biến.

• Tăng truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn an toàn.

• Kết nối nông dân với doanh nghiệp chế biến, siêu thị và thị trường xuất khẩu bằng hợp đồng minh bạch.

• Chia sẻ lợi ích công bằng giữa nông dân, hợp tác xã, nhà chế biến và nhà phân phối.

Một sản phẩm nông nghiệp Việt Nam không nên chỉ được định giá bằng trọng lượng. Nó phải được định giá bằng giống, chất lượng, thương hiệu, quy trình, độ tin cậy và trải nghiệm người tiêu dùng.

Việt Nam cần những thương hiệu thực phẩm có thể đứng trên kệ hàng tại Tokyo, Seoul, Paris, Berlin, Toronto và New York, cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị riêng chứ không chỉ bằng giá thấp.

TRỤ CỘT 7. NGOẠI GIAO KINH TẾ VÀ AN NINH: KHÔNG CHỌN PHE, NHƯNG PHẢI CHỌN NĂNG LỰC

Việt Nam cần tiếp tục phát huy đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa.

Nhưng ngoại giao phải được kết nối chặt chẽ hơn với công nghiệp, công nghệ, năng lượng, giáo dục và an ninh kinh tế.

Với Hoa Kỳ, mở rộng hợp tác về AI, bán dẫn, giáo dục, năng lượng, hàng không và chuỗi cung ứng đáng tin cậy.

Với Trung Quốc, duy trì quan hệ ổn định, thực tế, phát triển thương mại và kết nối kinh tế, đồng thời kiên định bảo vệ chủ quyền và luật pháp quốc tế.

Với Nhật Bản và Hàn Quốc, nâng cấp hợp tác công nghiệp, chuyển giao công nghệ, đào tạo kỹ sư và phát triển nhà cung cấp nội địa.

Với Liên minh châu Âu, tận dụng hợp tác thương mại, công nghệ xanh, giáo dục, nghiên cứu và tiêu chuẩn chất lượng.

Với Ấn Độ, Australia và ASEAN, mở rộng hợp tác về hàng hải, logistics, công nghệ số, năng lượng và an ninh khu vực.

Một sáng kiến mới cần được xem xét là:

MẠNG LƯỚI ĐỐI TÁC CÔNG NGHỆ VÀ AN NINH KINH TẾ VIỆT NAM.

Đây không phải liên minh quân sự. Đó là mạng lưới hợp tác về an ninh chuỗi cung ứng, công nghệ bán dẫn, vật liệu chiến lược, bảo vệ hạ tầng trọng yếu, an ninh mạng, năng lượng và đào tạo nhân lực.

Quốc phòng cần được hiện đại hóa theo hướng tự chủ hơn về bảo trì, công nghệ thông tin, radar, giám sát biển, thông tin liên lạc, an ninh mạng và công nghiệp lưỡng dụng.

Không cần chạy đua để trở thành cường quốc quân sự. Việt Nam cần có năng lực phòng thủ đáng tin cậy để bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia và hòa bình.

Ngoại giao cây tre cần một bộ rễ kinh tế vững chắc, một thân cây công nghệ khỏe mạnh và một năng lực quốc phòng đủ tin cậy.

TRỤ CỘT 8. SỨC MẠNH MỀM: XÂY DỰNG THƯƠNG HIỆU QUỐC GIA CÓ SỨC HẤP DẪN TOÀN CẦU

Một quốc gia mạnh không chỉ khiến thế giới tôn trọng vì quân đội hay quy mô kinh tế. Quốc gia ấy còn được ngưỡng mộ vì văn hóa, tri thức, sự tử tế, chất lượng sống và khả năng sáng tạo.

Việt Nam cần một chiến lược thương hiệu quốc gia thống nhất:

• Điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử và nội dung số.

• Thiết kế, thời trang, kiến trúc và nghệ thuật đương đại.

• Du lịch văn hóa, sinh thái, ẩm thực và chăm sóc sức khỏe.

• Giáo dục quốc tế và trao đổi học thuật.

• Thương hiệu sản phẩm Việt Nam có chất lượng và bản sắc.

Không nên chỉ quảng bá Việt Nam bằng phong cảnh đẹp và lịch sử hào hùng. Cần giới thiệu một Việt Nam hiện đại, sáng tạo, đáng tin cậy, có năng lực công nghệ và thân thiện với doanh nghiệp.

Thương hiệu quốc gia mạnh giúp sản phẩm Việt Nam bán được giá trị cao hơn, doanh nghiệp dễ tiếp cận thị trường hơn và nhân tài quốc tế có thêm lý do để đến Việt Nam.

TRỤ CỘT 9. XÃ HỘI ĐÁNG SỐNG: LẤY CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG LÀM THƯỚC ĐO TỐI THƯỢNG

GDP tăng nhưng người dân không có nhà ở hợp lý, không khí ô nhiễm, bệnh viện quá tải, giao thông căng thẳng và giáo dục đắt đỏ thì thành công phát triển chưa trọn vẹn.

Việt Nam cần sáu cam kết quốc gia:

1. Y tế có khả năng tiếp cận: Phát triển y tế cơ sở, phòng bệnh, chăm sóc người cao tuổi và bảo hiểm y tế.

2. Nhà ở vừa túi tiền: Tăng nguồn cung nhà ở phù hợp với thu nhập và giao thông kết nối nơi ở với việc làm.

3. Môi trường sạch: Giảm ô nhiễm không khí, nước, rác thải và cải thiện môi trường đô thị.

4. An sinh tuổi già: Xây dựng hệ thống hưu trí và chăm sóc dài hạn thích ứng với dân số già.

5. Bình đẳng cơ hội: Không để nơi sinh, hoàn cảnh gia đình hay thu nhập quyết định toàn bộ tương lai của một con người.

6. Không gian sáng tạo: Bảo đảm môi trường để người dân học hỏi, nghiên cứu, kinh doanh và đóng góp trong khuôn khổ pháp luật.

Một quốc gia chỉ thật sự vĩ đại khi người dân được sống tốt hơn qua từng thế hệ.

TRỤ CỘT 10. QUẢN TRỊ TƯƠNG LAI: XÂY DỰNG CƠ CHẾ ĐIỀU PHỐI CHIẾN LƯỢC QUỐC GIA 2045–2065

Một điểm yếu thường gặp của chiến lược phát triển là có nhiều mục tiêu nhưng thiếu cơ chế phối hợp, giám sát và điều chỉnh.

Việt Nam cần xem xét thành lập một cơ chế chuyên môn gọn nhẹ mang tên:

HỘI ĐỒNG TƯƠNG LAI VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA.

Hội đồng không nên trở thành một tầng quan liêu mới. Nhiệm vụ của nó là:

• Xác định những ngành công nghệ và năng lực chiến lược cần ưu tiên.

• Đánh giá định kỳ tiến độ thực hiện mục tiêu 2045–2065.

• Phân tích rủi ro địa chính trị, công nghệ, dân số, khí hậu và tài chính.

• Đề xuất điều chỉnh chính sách dựa trên dữ liệu.

• Công khai bảng điểm quốc gia hằng năm.

• Đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư công lớn.

• Kết nối nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và chuyên gia quốc tế.

Mỗi mục tiêu phải có một cơ quan chịu trách nhiệm, một nguồn lực được xác định, một thời hạn cụ thể và một chỉ số đo lường kết quả.

Không có trách nhiệm rõ ràng thì chiến lược chỉ là văn bản. Không có đánh giá độc lập thì thành tích dễ trở thành khẩu hiệu.

V. MƯỜI CHƯƠNG TRÌNH ĐỘT PHÁ: BIẾN TẦM NHÌN THÀNH HÀNH ĐỘNG

Mười trụ cột trên tạo nên kiến trúc tổng thể. Nhưng muốn tạo ra bước ngoặt, Việt Nam cần những chương trình có thể huy động nguồn lực, có sản phẩm đầu ra và có trách nhiệm thực hiện.

Tôi đề xuất mười chương trình quốc gia:

1. Vietnam 100 Global Champions: Phát triển 100 doanh nghiệp Việt Nam có năng lực cạnh tranh toàn cầu trong công nghệ, công nghiệp, dịch vụ và thương hiệu.

2. Vietnam Technology Mission: Thành lập các nhóm nhiệm vụ quốc gia về AI, bán dẫn, pin, vật liệu mới, robot, công nghệ sinh học và năng lượng sạch, mỗi nhóm có mục tiêu sản phẩm thương mại cụ thể.

3. Vietnam Supplier Revolution: Kết nối tập đoàn FDI với hàng nghìn nhà cung cấp trong nước, giúp doanh nghiệp Việt đạt tiêu chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

4. Global Vietnamese Talent Network: Huy động chuyên gia Việt Nam toàn cầu tham gia nghiên cứu, đào tạo, cố vấn và đầu tư công nghệ.

5. Vietnam Fair Competition Program: Rà soát độc quyền, giảm chi phí trung gian không cần thiết, tăng minh bạch giá và bảo vệ cạnh tranh công bằng.

6. National Skills Guarantee: Tạo cơ hội tiếp cận đào tạo nghề, kỹ năng số, kỹ năng công nghệ và chuyển đổi nghề nghiệp cho người lao động.

7. Vietnam Green Power & Grid Mission: Phát triển hệ thống điện tin cậy, lưới truyền tải hiện đại, lưu trữ năng lượng và nguồn điện sạch.

8. Mekong Delta Resilience 2050: Xây dựng đồng bằng sông Cửu Long thành hình mẫu về kinh tế thích ứng khí hậu, nông nghiệp giá trị cao, logistics và quản lý tài nguyên nước.

9. Vietnam Global Brand 2045: Xây dựng thương hiệu Việt Nam trong thực phẩm, thiết kế, công nghệ, văn hóa, du lịch và dịch vụ chuyên nghiệp.

10. National Quality of Life Index: Đo lường chất lượng cuộc sống bằng khả năng tiếp cận y tế, giáo dục, nhà ở, môi trường, giao thông, thu nhập thực tế và mức độ an toàn.

Các chương trình này không cần khởi động đồng loạt. Cần lựa chọn những cải cách có tác động lớn, chi phí hợp lý và khả năng thực hiện cao trước; các dự án hạ tầng và công nghệ dài hạn cần được chuẩn bị kỹ lưỡng về vốn, nhân lực và hiệu quả.

VI. LỘ TRÌNH 2026–2065: TỪ DỌN ĐƯỜNG ĐẾN ĐỊNH HÌNH VỊ THẾ QUỐC GIA

Một đại chiến lược nghiêm túc phải trả lời được ba câu hỏi: làm gì trước, làm gì sau và đo lường bằng cách nào?

GIAI ĐOẠN 1 — 2026–2030: DỌN ĐƯỜNG VÀ THÁO GỠ NÚT THẮT

Mục tiêu: nâng chất lượng thể chế, giảm chi phí kinh doanh, cải thiện năng suất và xây dựng nền tảng công nghệ.

Ưu tiên:

• Cải cách thủ tục hành chính, pháp luật kinh doanh và đầu tư công.

• Tăng cạnh tranh trong các ngành dịch vụ và phân phối.

• Nâng chất lượng giáo dục nghề và đại học.

• Xây dựng hệ sinh thái nhà cung cấp trong nước.

• Đầu tư lưới điện, logistics và hạ tầng số.

• Tập trung các nhiệm vụ công nghệ có khả năng thương mại hóa.

• Cải thiện khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp tư nhân.

GIAI ĐOẠN 2 — 2030–2035: BỨT PHÁ NĂNG SUẤT VÀ CÔNG NGHIỆP CÔNG NGHỆ CAO

Mục tiêu: tăng tỷ trọng giá trị do doanh nghiệp Việt Nam tạo ra.

Ưu tiên:

• Phát triển doanh nghiệp ODM và OBM.

• Mở rộng thiết kế bán dẫn, thiết bị điện tử và tự động hóa.

• Tăng nghiên cứu và phát triển trong doanh nghiệp.

• Phát triển dịch vụ công nghệ, tài chính và logistics quốc tế.

• Tăng xuất khẩu sản phẩm có thương hiệu Việt Nam.

• Xây dựng các trung tâm nghiên cứu liên kết quốc tế.

GIAI ĐOẠN 3 — 2035–2045: HOÀN THÀNH BƯỚC CHUYỂN SANG NỀN KINH TẾ PHÁT TRIỂN

Mục tiêu: đạt trình độ thu nhập cao đi cùng thể chế tốt, doanh nghiệp mạnh, năng suất cao và an sinh vững chắc.

Đây không chỉ là cột mốc kỷ niệm 100 năm lập nước. Đây phải là cột mốc chứng minh rằng một thế kỷ độc lập đã tạo ra nền móng cho một quốc gia phát triển thực chất.

GIAI ĐOẠN 4 — 2045–2055: TỪ QUỐC GIA CÔNG NGHIỆP PHÁT TRIỂN THÀNH QUỐC GIA SÁNG TẠO

Tập trung vào nghiên cứu cơ bản, công nghệ lõi, doanh nghiệp toàn cầu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, năng lượng thế hệ mới và các ngành dịch vụ tri thức.

GIAI ĐOẠN 5 — 2055–2065: ĐỊNH HÌNH VỊ THẾ QUỐC GIA TRONG THẾ GIỚI MỚI

Việt Nam hướng tới vị thế một nền kinh tế phát triển có năng lực đổi mới sáng tạo, có doanh nghiệp toàn cầu, hệ thống giáo dục và nghiên cứu chất lượng cao, có sức chống chịu trước khủng hoảng và có ảnh hưởng tích cực trong khu vực.

VII. BẢNG ĐIỂM QUỐC GIA 2045: ĐO LƯỜNG THÀNH CÔNG BẰNG NHỮNG GÌ NGƯỜI DÂN THỰC SỰ NHẬN ĐƯỢC

Một sai lầm của nhiều chiến lược phát triển là đặt ra những mục tiêu lớn nhưng không xác định cách đo lường.

Việt Nam cần một bảng điểm quốc gia công khai, được cập nhật hằng năm.

Mọi chỉ tiêu kinh tế phải được kiểm tra bằng một câu hỏi:

Người dân có thực sự khá giả hơn không?

GDP có thể tăng nhưng nếu chi phí nhà ở, y tế, giáo dục và sinh hoạt tăng nhanh hơn thu nhập thì đời sống chưa được cải thiện tương xứng.

Xuất khẩu có thể tăng nhưng nếu doanh nghiệp nội địa chỉ nhận phần giá trị thấp thì năng lực quốc gia chưa được nâng cấp tương xứng.

Một quốc gia phát triển phải tạo ra đồng thời ba kết quả: doanh nghiệp mạnh hơn, người dân giàu hơn và xã hội đáng sống hơn.

VIII. BẢY NGUY CƠ CÓ THỂ LÀM ĐỔ VỠ ĐẠI CHIẾN LƯỢC

Một kế hoạch tốt không chỉ mô tả điều muốn đạt được. Nó phải dự liệu những điều có thể khiến kế hoạch thất bại.

1. Cải cách nửa vời: Nếu chỉ thay đổi cơ cấu tổ chức mà không thay đổi trách nhiệm, quyền hạn và cơ chế thực thi, cải cách sẽ không tạo ra năng suất mới.

2. Đầu tư công dàn trải: Không thể xây dựng mọi dự án cùng một lúc. Phải chọn dự án có hiệu quả kinh tế – xã hội cao, đánh giá độc lập và kiểm soát chi phí.

3. Phụ thuộc quá mức vào FDI: FDI là nguồn lực quan trọng, nhưng không thể thay thế doanh nghiệp nội địa. Giải pháp là tăng liên kết với nhà cung cấp Việt Nam, phát triển công nghệ và nâng năng lực doanh nghiệp trong nước.

4. Ưu đãi thay thế năng lực cạnh tranh: Ưu đãi thuế và đất đai không thể trở thành nền tảng phát triển vĩnh viễn. Nhà đầu tư phải ở lại vì nhân lực tốt, hạ tầng tốt, nhà cung cấp tốt và pháp luật đáng tin cậy.

5. Chạy theo công nghệ thời thượng: Không phải dự án nào gắn nhãn AI, bán dẫn hay công nghệ cao cũng có giá trị. Phải lựa chọn lĩnh vực có năng lực thực hiện, thị trường và khả năng thương mại hóa.

6. Già hóa dân số và suy giảm lực lượng lao động: Nếu không tăng năng suất, cải thiện sức khỏe, an sinh và đào tạo lại lao động, Việt Nam sẽ đối mặt với áp lực lớn trước khi đạt trình độ phát triển mong muốn.

7. Biến cạnh tranh địa chính trị thành sự phụ thuộc mới: Đa dạng hóa thị trường và đối tác phải đi cùng năng lực sản xuất trong nước, bảo đảm an ninh kinh tế và không để bất kỳ đối tác nào có thể gây sức ép quá mức lên những lợi ích thiết yếu của Việt Nam.

IX. TÀI SẢN CHIẾN LƯỢC LỚN NHẤT: HUY ĐỘNG TOÀN BỘ TRÍ TUỆ VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC

Trong nhiều thập niên, hàng triệu người Việt đã học tập, làm việc và xây dựng sự nghiệp ở nước ngoài.

Họ có kinh nghiệm trong tài chính, y tế, kỹ thuật, nghiên cứu, quản trị, sản xuất, công nghệ và kinh doanh quốc tế.

Đừng nhìn cộng đồng người Việt toàn cầu chỉ như một nguồn kiều hối.

Hãy xem đó là một mạng lưới tri thức, vốn, kinh nghiệm, quan hệ và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Việt Nam cần tạo môi trường để người Việt ở bất kỳ đâu đều có thể đóng góp mà không phải đánh đổi sự nghiệp, quyền lợi và tính chuyên nghiệp của mình.

Chương trình Quốc gia Kết nối Người Việt Toàn cầu 2045 cần có năm cơ chế:

• Quỹ đồng đầu tư cho doanh nghiệp công nghệ do người Việt sáng lập.

• Chương trình chuyên gia Việt kiều giảng dạy và nghiên cứu tại Việt Nam.

• Mạng lưới cố vấn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

• Cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quyền lợi của nhà đầu tư.

• Chương trình hợp tác khoa học, văn hóa, giáo dục và đổi mới sáng tạo xuyên biên giới.

Điều quan trọng nhất không phải là kêu gọi người Việt trở về bằng khẩu hiệu yêu nước.

Điều quan trọng là làm cho Việt Nam trở thành nơi đáng để họ trở về, đầu tư, nghiên cứu, sáng tạo và xây dựng tương lai.

Một đất nước không nên phải thuyết phục nhân tài bằng lời kêu gọi. Đất nước phải chinh phục nhân tài bằng môi trường phát triển.

X. ĐỈNH CAO CỦA AN NINH QUỐC GIA: HÒA BÌNH CÓ SỨC MẠNH, KHÔNG PHẢI HÒA BÌNH BẰNG SỰ MAY MẮN

Việt Nam không nên xem hòa bình là trạng thái tự nhiên sẽ tồn tại mãi mãi. Hòa bình cần được xây dựng và bảo vệ bằng năng lực quốc gia.

Một Việt Nam có thể chế tốt, kinh tế mạnh, quốc phòng đáng tin cậy, xã hội đoàn kết, công nghệ tiến bộ và quan hệ quốc tế sâu rộng sẽ có nhiều lựa chọn hơn trước các sức ép bên ngoài.

Một Việt Nam có doanh nghiệp hoạt động tại nhiều thị trường, chuỗi cung ứng gắn kết với nhiều đối tác và nền kinh tế có khả năng chống chịu sẽ có vị thế đàm phán tốt hơn.

Một Việt Nam có năng lực phòng thủ hiện đại, bảo vệ được hạ tầng trọng yếu, vùng biển, không phận, không gian mạng và các lợi ích quốc gia sẽ giảm nguy cơ bị ép buộc.

Đó là sức mạnh của sự chuẩn bị.

Tư tưởng của Tôn Tử về chiến thắng mà không cần giao chiến vẫn còn nguyên giá trị. Nhưng trong thế giới hiện đại, muốn tránh chiến tranh phải có năng lực răn đe, ngoại giao, kinh tế, công nghệ và sự đoàn kết trong nước.

Hòa bình không phải là không có sức mạnh. Hòa bình bền vững là khi sức mạnh được sử dụng để ngăn ngừa xung đột, bảo vệ lợi ích và tạo điều kiện cho phát triển.

XI. LỜI KÊU GỌI: THẾ HỆ HÔM NAY PHẢI ĐỂ LẠI CHO CON CHÁU MỘT DI SẢN KHÁC

Thế hệ cha ông đã để lại cho chúng ta một di sản vô giá: độc lập, chủ quyền, ý chí và lòng tự hào dân tộc.

Thế hệ hôm nay phải để lại một di sản khác: một nền kinh tế thịnh vượng, một thể chế đáng tin cậy, một nền giáo dục khai phóng, một hệ thống khoa học sáng tạo, những doanh nghiệp có tầm vóc toàn cầu và một xã hội nơi mọi người có cơ hội sống xứng đáng với khả năng của mình.

Chúng ta cần thay đổi cách định nghĩa thành công của một dân tộc.

Không chỉ hỏi GDP đạt bao nhiêu, mà phải hỏi người dân có thể sống tốt đến đâu.

Không chỉ hỏi xuất khẩu bao nhiêu hàng hóa, mà phải hỏi Việt Nam tạo ra bao nhiêu công nghệ, thương hiệu và giá trị.

Không chỉ hỏi có bao nhiêu dự án đầu tư nước ngoài, mà phải hỏi bao nhiêu doanh nghiệp Việt đã đủ sức trở thành đối tác toàn cầu.

Không chỉ hỏi có bao nhiêu người tốt nghiệp đại học, mà phải hỏi có bao nhiêu người có khả năng sáng tạo, nghiên cứu và giải quyết những vấn đề lớn.

Không chỉ hỏi Việt Nam có quan hệ với bao nhiêu quốc gia, mà phải hỏi Việt Nam đóng góp gì thiết thực cho hòa bình, ổn định và thịnh vượng của thế giới.

Và cuối cùng, không chỉ hỏi chúng ta đã giữ được đất nước bằng cách nào, mà phải hỏi chúng ta đã làm gì để những thế hệ sau không phải tiếp tục trả giá bằng chiến tranh, nghèo đói, bất bình đẳng và sự ra đi bắt buộc của những người tài năng.

TUYÊN NGÔN VIỆT NAM 2045–2065: NĂM NGUYÊN TẮC CỦA MỘT QUỐC GIA KIẾN TẠO

1. ĐỘC LẬP BẰNG NĂNG LỰC. Không chỉ có chủ quyền trên bản đồ, mà phải có năng lực kinh tế, công nghệ, năng lượng và quốc phòng để bảo vệ chủ quyền.

2. THỊNH VƯỢNG BẰNG THỂ CHẾ. Không chỉ kêu gọi đầu tư, mà phải tạo ra một môi trường minh bạch, công bằng và đáng tin cậy để tài năng và vốn đầu tư tự nguyện tìm đến.

3. CẠNH TRANH BẰNG TRÍ TUỆ. Không cạnh tranh lâu dài bằng lao động rẻ, ưu đãi thuế hay khai thác tài nguyên, mà bằng công nghệ, năng suất, chất lượng và thương hiệu.

4. AN NINH BẰNG SỨC MẠNH VÀ HỢP TÁC. Không cô lập mình, không phụ thuộc một chiều, không đối đầu cảm tính; chủ động xây dựng mạng lưới quan hệ và lợi ích quốc tế rộng lớn.

5. THÀNH CÔNG BẰNG CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG. Mọi thành tựu quốc gia cuối cùng phải được phản ánh trong sức khỏe, thu nhập, giáo dục, môi trường, cơ hội và hạnh phúc của người dân.

KẾT LUẬN: CHIẾN THẮNG LỚN NHẤT CỦA VIỆT NAM CHƯA NẰM TRONG QUÁ KHỨ — NÓ NẰM Ở TƯƠNG LAI

Việt Nam đã chứng minh với lịch sử rằng một dân tộc nhỏ hơn về quy mô không nhất thiết phải khuất phục trước những thế lực lớn hơn.

Nhưng thế kỷ XXI đặt ra một thử thách khác.

Không phải chỉ làm sao chiến thắng một cuộc chiến, mà làm sao chiến thắng sự trì trệ.

Không phải chỉ làm sao giữ được độc lập, mà làm sao xây dựng được năng lực tự chủ.

Không phải chỉ làm sao thoát nghèo, mà làm sao tránh được bẫy thu nhập trung bình.

Không phải chỉ làm sao đưa hàng hóa ra thế giới, mà làm sao đưa trí tuệ, công nghệ và thương hiệu Việt Nam vào những vị trí có giá trị cao.

Lịch sử đã trao cho Việt Nam quyền được tự hào. Nhưng tương lai đòi hỏi Việt Nam phải chứng minh năng lực.

Một dân tộc từng phải hy sinh rất nhiều để bảo vệ quyền tồn tại không thể bằng lòng với một tương lai chỉ vừa đủ sống.

Chúng ta phải hướng đến một đất nước nơi trẻ em được tiếp cận nền giáo dục tốt; người lao động được hưởng thành quả xứng đáng từ năng suất của mình; doanh nghiệp được cạnh tranh công bằng; nhà khoa học có điều kiện nghiên cứu; người cao tuổi được chăm sóc; môi trường không trở thành cái giá phải trả cho tăng trưởng; người Việt ở nước ngoài có thể tự hào và muốn đóng góp; và người trẻ có thể nhìn thấy tương lai ngay trên quê hương mình.

Chúng ta không cần đánh bại bất kỳ dân tộc nào để chứng minh giá trị Việt Nam.

Chúng ta cần vượt qua chính những giới hạn của mình.

Nếu thế hệ trước đã viết nên lịch sử bằng lòng dũng cảm, thì thế hệ hôm nay phải viết tiếp lịch sử bằng tri thức, sáng tạo, liêm chính, bản lĩnh cải cách và năng lực kiến tạo.

Đến năm 2045, Việt Nam không chỉ nên kỷ niệm 100 năm độc lập bằng những thành tựu đã đạt được. Việt Nam phải chứng minh rằng một thế kỷ độc lập đã tạo ra nền móng cho nhiều thế kỷ thịnh vượng.

Đến năm 2065, con cháu chúng ta phải có quyền nhìn lại và nói:

Thế hệ trước đã giữ được Tổ quốc cho chúng ta. Thế hệ của cha mẹ và ông bà chúng ta đã xây dựng được một quốc gia đủ mạnh để chúng ta có thể sống, học tập, sáng tạo và mơ ước ngay trên quê hương mình.

Đó mới là chiến thắng trọn vẹn.

Đó mới là lòng yêu nước ở tầm cao nhất.

Và đó phải là khúc khải hoàn mới của dân tộc Việt Nam: không còn chỉ là khúc khải hoàn của chiến thắng trên chiến trường, mà là khúc khải hoàn của một quốc gia đã biết dùng trí tuệ để kiến tạo thịnh vượng, dùng thể chế để giải phóng tiềm năng, dùng sức mạnh để bảo vệ hòa bình và dùng thành tựu của mình để đóng góp cho nhân loại.

Ghi chú định hướng: Đây là đề xuất tầm nhìn và chính sách dài hạn. Các mục tiêu định lượng, nguồn vốn, thứ tự ưu tiên và cơ chế thực thi cần được xây dựng tiếp trên cơ sở dữ liệu chính thức, đánh giá tác động và tham vấn chuyên gia, doanh nghiệp, người dân.

Nhận xét chiến lược: Bản hợp nhất này có ba lớp rõ ràng: lịch sử tạo chiều sâu và tính chính đáng; tư duy mới tạo sức thuyết phục; mười trụ cột cùng chương trình hành động tạo tính khả thi. Điểm đặc biệt quan trọng là đưa cạnh tranh và giá cả hợp lý thành một trụ cột độc lập. Một quốc gia không thể tuyên bố thịnh vượng nếu người dân phải trả giá quá cao cho hàng hóa, dịch vụ và những nhu cầu thiết yếu.

Đó là điều lịch sử đã chứng minh.